درسنامه آموزشی پرورش و تولید حبوبات کلاس دهم امور زراعی

از عوامل مؤثر در بهبود عملکرد محصولات کشاورزی؛ جوانه‌زنی موفق و استقرار مناسب گیاهچه است. این دو مرحله از حساس‌ترین مراحل رشد گیاهان زراعی هستند. تقویت مناسب و آماده‌سازی بذر برای مقابله با تنش‌های  محیطی، بیماری‌ها و آفات احتمالی موجب بهبود جوانه‌زنی و استقرار گیاه زراعی در زمین می‌گردد.

واحد یادگیری 2: تیمار بذر

مقدمه

- آیا می‌توان توانایی یا قدرت یک بذر را افزایش داد؟ 
- چگونه می‌توان بذر را آماده کرد تا در شرایط سخت، بهتر جوانه بزند؟
- آیا می‌توان بذر را برای شرایطی عادت داد یا آماده نمود؟

جوانه‌زنی نامنظم و کم، یکی از مشکلات اصلی در تولید گیاهان است که در شرایط تنش‌زا به‌طور جدی‌تر بروز می‌نماید. هدف از این فصل بررسی روش‌های افزایش توانمندی بذرها و ایجاد شرایطی برای غلبه بر مشکلات محیطی است. تیمار بذر که به‌طور کامل در متن واحد تعریف شده است دارای سابقه طولانی و یکی از یادگارهای اجداد ما می‌باشد. با این روش امکان کاشت بذر در شرایط سخت فراهم شده و توانمندی بذرها به‌طور قابل توجهی افزایش می‌یابد.

استاندارد عملکرد

هنرجو پس از اتمام این واحد یادگیری، متناسب با شرایط محیطی تنش‌زا مانند: خشکی، شوری و دما براساس شرایط موردنیاز گیاه، بذر مصرفی را با استفاده از روش خیساندن بذر در آب و محلول نمک غیرآلی و محلول اسمزی پیش تیمار نماید.

پیش نیاز و یادآوری

- زیست گیاهی
- مبانی شیمی عمومی
- محاسبات ریاضی

مفهوم و اهمیت تیمار

برای آنکه بذر مورد کاشت به خوبی جوانه بزند و از شرایط نامساعد یا موانع پیش روی خود با موفقیت عبور کند، بایستی مورد حمایت و مراقبت قرار گیرد. تیمار یک واژه اصیل فارسی است. در فرهنگ لغت به معنی‌های مختلفی چون: حمایت، حفاظت، مراقبت، پرستاری، غمخواری، مواظبت از کسی یا چیزی آمده است. در زراعت به مجموعه اقدامات قابل انجام بر روی بذر، برای تسریع در جوانه‌زنی و افزایش درصد استقرار بذر، تیمار بذر گفته می‌شود. در اثر تیمار بذری و اثرات ناشی از آن، امتیازات و مزایای دیگری هم حاصل می‌شود.

پیش تیمار بذر:

از آنجایی که تیمار مفهوم بسیار گسترده و وسیعی دارد به بخشی از آن، که مربوط به مراحل آغازین رویش بذر است و «پیش تیمار» گفته می‌شود، می‌پردازیم.

پیش تیمارکردن بذر در کشور ما، سابقه‌ای بس طولانی دارد. خیساندن بذر یا پیش جوانه‌دارکردن برخی از بذرها از جمله حبوبات، نمونه‌ای از پیشینهٔ این روش است.

دلایل و ضرورت‌های تیمار بذر

- جبران بخشی از فرسودگی یا ناتوانی طبیعی بذرها
- چیرگی بر شرایط نامساعد محیطی به ویژه محیط خاک
- تقویت گیاه و در نتیجه بهبود پایداری و عملکرد نهایی آن
- برطرف کردن مشکلات فیزیولوژیکی و ساختاری بذر

جبران بخشی از فرسودگی یا ناتوانی طبیعی بذر (زوال بذر)

بذرها در فرایند نگهداری یا انبارداری به‌طور طبیعی دچار خسارت می‌شوند. درصد این خسارت به فراخور شرایط انبار و مدت انبارداری ممکن است از خیلی کم یا جزئی تا خیلی زیاد یا کلی متفاوت باشد. در شرایطی که تهیه بذر امکان‌پذیر باشد، بایستی بذر گواهی شده در زمان مناسب از مراکز معتبر تهیه نمود. اما گاهی ممکن است تهیه بذر از این مراکز معتبر امکان‌پذیر نباشد. در این شرایط تیمار بذر موجود، ضرورت پیدا می‌کند. با تیمار بذر بخشی از فرسودگی بذر جبران می‌گردد.

چیرگی بر شرایط نامساعد محیطی

برخی از شرایط به‌طور موقت یا دوره‌ای نامساعد می‌گردند. مثلاً میزان بارندگی در زمان کاشت محدودشده ولی اقلیم منطقه نشان می‌دهد که در مراحل بعدی وضع بارندگی‌ها بهبود خواهد یافت. از سوی دیگر تأخیر در کاشت تا رسیدن به شرایط مطلوب رطوبتی، به دلایل فنی قابل قبول نمی‌باشد. در چنین شرایطی، تیمار بذر بهترین روش خواهد بود.

افزایش تحمل خشکی، افزایش تحمل شوری، تأمین نیاز بذر به عناصرغذایی محدودکننده، از جمله تیمارهای بذر برای غلبه بر شرایط نامساعد محیطی می‌باشند.

تقویت گیاه و در نتیجه بهبود پایداری و عملکرد نهایی آن

پژوهش‌های متعدد ثابت کرده است که کاربرد تیمارهای بذر در گیاهان مختلف از جمله حبوبات باعث افزایش سرعت جوانه‌زنی می‌گردد. لذا بذرهای کاشته شده در مدت کوتاه‌تری از خاک خارج می‌شوند. وقتی بذرها زودتر سر از خاک بیرون می‌آورند، زودتر مستقر شده و سرعت رشد بعدی آن‌ها نیز بهبود خواهد یافت.

بذرهای تیمار شده درصد استقرار بالاتری نسبت به بذرهای تیمار نشده، دارند. براین اساس یکی از مطمئن‌ترین راه‌های جبران افت عملکرد ناشی از کشت کرپه (دیرهنگام) تیمارکردن بذرها می‌باشد. یافته‌های مراکز تحقیقاتی معتبر، نشان‌دهندۀ افزایش مقاومت گیاهان تیمارشده در برابر شرایط نامساعد محیطی، در فرایند رشد و نمو می‌باشد. تیمار بذر بر روی گلدهی، دوره رسیدن و به خصوص عملکرد گیاهان تأثیر بسزایی دارد.

برطرف کردن مشکلات فیزیولوژیک و ساختاری بذر

مشکلات فیزیولوژیکی و ساختاری بذر مانع از جوانه‌زنی بهینه و مناسب در سطح مزرعه می‌گردد. پوست سخت برخی از بذرها سبب نفوذناپذیرشدن بذر نسبت به آب و گاز می‌شود و به همین سبب بذر غیرفعال یا به عبارتی دارای خواب از نوع سختی پوست (خواب فیزیکی) می‌شوند. در برخی موارد علاوه‌بر پوسته سخت، مواد بازدارنده جوانه‌زنی نیز در بذر وجود دارند، که در چنین وضعیتی حتی در صورت نفوذپذیربودن پوسته نسبت به آب، باز هم بذر جوانه نمی‌زند. غیرفعال‌شدن این‌گونه بذرها را «خواب فیزیولوژیکی» می‌گویند.

جهت شکستن خواب بذر به سبب نفوذ ناپذیری به آب، پوسته آن را خراش می‌دهند. در حالی که برای تکمیل رسیدگی رویان و قابل نفوذشدن پوسته بذر نسبت به آب و هوا، بذرها را در پیش تیمار سرما قرار می‌دهند و برای بی‌اثر کردن مواد بازدارنده، از هورمون‌های گیاهی استفاده می‌گردد.

انواع تیمار ضروری برای بذر

تیمارهای بذری انواع مختلف یا گوناگونی دارند و هریک برای شرایط و موقعیت خاصی مطلوب می‌باشد. برخی از رایج‌ترین تیمارهای بذری عبارت‌اند از:

1- پیش تیمار خیساندن در آب (Hydro priming)

در این روش بذرها قبل از کاشت، مدتی در آب معمولی با دمای حدود 20 درجه سانتی‌گراد قرار می‌گیرند. این مدت در برخی از بذرها حدود 6 ساعت و در برخی دیگر تا چند روز تغییر می‌کند. این مدت برای حبوبات حدود 16 ساعت می‌باشد. در این مدت آب بذرها یک تا دو بار تعویض می‌شود.

با این تیمار، بذر بخش بزرگی از آب موردنیاز برای فرایند جوانه‌زنی را جذب کرده و آماده جوانه‌زنی می‌گردد. تحقیقات تا 54 درصد افزایش جوانه‌زنی با این روش را در مقایسه با بذر تیمار نشده، نشان داده است. در شرایط نامناسب از نظر رطوبت و نظام آبیاری، این روش مزایای بیشتری خواهد داشت.

در ماش، پیش تیمار خیساندن، به‌صورت قراردادن بذرها در آب به مدت 8 ساعت قبل از کاشت، جوانه‌زنی و سبزشدن سریعتر و کاملتری را موجب می‌شود. به ترتیبی که درصد استقرار تا 45 درصد افزایش می‌یابد.

همچنین این روش از پیش تیمار، گلدهی و رسیدگی را تسریع کرده، مقاومت به خشکی را افزایش داده و عملکرد را بهبود می‌بخشد.

در برخی موارد با خیساندن بذرها، مواد سمی که در بذر وجود دارند و مانع از جوانه‌زنی مناسب می‌شوند به همراه آب شسته شده و درصد جوانه‌زنی افزایش می‌یابد. در گیاهانی مانند گوجه فرنگی و بادمجان این موضوع ثابت شده است.

2- پیش تیمار با نمک غیرآلی (Halo-priming)

در این روش تحمل یا مقاومت بذر به شوری را به‌طور مصنوعی افزایش می‌دهند. در نتیجه این عمل بذر می‌تواند شوری محیط یا بستر کاشت را بیشتر از توان طبیعی خود تحمل کرده و جوانه بزند. در برخی از گیاهان به‌طور طبیعی گیاه پس از جوانه‌زنی به شوری متحمل‌تر یا مقاوم‌تر می‌شود. در برخی شرایط هم با گذشت زمان مثلاً با بارش باران یا تأمین آب از سایر منابع غلظت شوری، کاسته می‌شود زیرا شوری زمین گاهی موقتی و ناشی از افزایش دما و کاهش بارندگی می‌باشد. با کاهش درجه شوری زمین، گیاهان می‌توانند به رشد خود ادامه دهند. غلظت نمک (Nacl) در محلول پیش تیمار کمتر از 50 تا بیش از 200 میلی مولار و مدت قرار گرفتن بذر در محلول از 6 ساعت تا 24 ساعت بر حسب نوع بذر و شرایطی که بذر برای آن آماده می‌شود، متفاوت است.

با پیش تیمار شوری حتی گیاهان حساس به شوری را می‌توان در برخی از خاک‌ها کشت کرد.

3- خیساندن بذر در محلول اُسمزی (Osmo priming)

واژه اسمز (Osmosis) ریشه یونانی داشته و به معنی گذرندگی است. در کشاورزی به عبور مواد از غشای نیمه تراوا، خاصیت اسمزی می‌گویند. غشای نیمه تراوا به غشایی می‌گویند که به برخی از مواد اجازه عبور می‌دهد و به برخی دیگر اجازه عبور نمی‌دهد.

آب از محلولی که غلظت آن کمتر است به جایی که غلظت آن بیشتر است، حرکت می‌کند. با افزایش مواد حل شونده در آب به تدریج غلظت محلول افزایش می‌یابد.

آب از محیط اطراف ریشه یا محلول خاک، وارد سلول‌های ریشه می‌شود. چون غلظت محلول در محیط اطراف ریشه کمتر از غلظت آن در سلول‌های گیاه است. با افزایش مواد حل شونده مثلاً انواع نمک‌ها و عناصر، ممکن است غلظت محلول در محیط اطراف ریشه به قدری بیشتر شود که دیگر قابل جذب توسط گیاه نگردد. در اراضی شور و فصول خیلی خشک، این اتفاق می‌افتد.

توان گیاهان در جذب آب در محلول خاک با غلظت‌های مختلف، بسیار متفاوت است. گیاهانی که در بیابان رشد می‌کنند توان بسیار بالایی از این نظر دارند. در گیاهان زراعی، توان حبوبات بسیار کمتر از غلات است. در بین حبوبات، نخود نسبت به لوبیا توان بالاتری دارد. به وسیله پیش تیمارکردن بذر در محلول اسمزی، توان بذرها از این نظر افزایش داده می‌شود. تحقیقات نشان داده است که با خیساندن بذر در محلول اسمزی، جوانه‌زنی و رشد گیاهچه‌های لوبیا و ماش افزایش یافته به ترتیبی که بر اثرات زیان‌آور شوری در مقایسه با بذرهای تیمار نشده، غلبه پیدا کرده‌اند.

همچنین با این روش فعالیت ذخیره‌سازی در نخود معمولی افزایش چشمگیری داشته و در نتیجه آن، وزن دانه و عملکرد مزرعه افزایش پیدا کرده است.

برای تهیه محلول‌های پیش تیمار اسمزی، از مواد آلی و معدنی مختلفی استفاده می‌کنند. مانند: نمک خوراکی یا سدیم کلرید (NaCl)، پتاسیم نیترات $(CN{O_3})$ و پتاسیم کلرید (KCl) و روی سولفات $(ZnS{O_4})$ و ... این مواد را به تنهایی و گاهی ترکیب با یکدیگر در غلظت‌های مختلف از حدود 0/5 درصد تا گاهی 6 درصد در آب مقطر محلول کرده و بذر را مدتی (از حدود 2 تا 24 ساعت) در آن قرار می‌دهند. نوع ماده، غلظت و مدت تیمار را،
برحسب نوع بذر و شرایط موجود، کارشناس مربوطه تعیین می‌کند.

تهیه محلول‌های موردنیاز برای تیمار بذر

برای اعمال پیش تیمار خیساندن بذر در آب در آزمایشگاه، بذرهای مورد آزمایش را در آب مقطر می‌خیسانند. آب مقطر یا آب چکیده آبی است که ناخالصی‌های آن به‌طور تقریباً کامل گرفته شده باشد. یکی از روش‌های تهیه آب مقطر، جوشاندن آن است. در این روش بخار آب را به روش‌های مختلف خنک کرده و تبدیل به مایع می‌کنند. به این مایع آب مقطر می‌گویند.

در زراعت جهت انجام پیش تیمار خیساندن در آب، در سطح وسیع از آب معمولی با دمای حدود 25- 20 درجه سانتی‌گراد استفاده می‌شود.

در پیش تیمار با نمک غیرآلی و پیش تیمار با محلول اسمزی، از محلول‌های مختلف استفاده می‌شود.

به مخلوط همگن یا کاملاً یکنواخت (غیرقابل برگشت) دو یا چند ماده، محلول می‌گویند. در محلول‌های مورد استفاده در این تیمارها، آب (اغلب مقطر) به عنوان ماده حلال و ترکیبات (اغلب نمک‌های معدنی) به عنوان مواد حل شونده، استفاده می‌شوند. به مقدار نسبی ماده حل شونده در حلال، غلظت گویند. غلظت محلول در تیمارهای مختلف، متفاوت است. معمولاً غلظت محلول‌ها را به 3 صورت کلی در این تیمارها بیان می‌کنند:

1- مقدار وزن ماده حل شونده در یک لیتر آب
2- درصد وزن ماده حل شونده در حلال
3- محلول مولار (مولاریته)

1- مقدار وزن ماده حل شونده در یک لیتر آب

تهیه این‌گونه محلول‌ها ساده است. مثلاً برای تهیه محلول 2 گرم در لیتر پتاسیم نیترات، ابتدا مقدار 2 گرم پتاسیم نیترات از نوع توصیه‌شده را وزن کرده و داخل یک ظرف مناسب می‌ریزیم. یک لیتر آب را به تدریج به ظرف اضافه کرده و هم زمان آن را به هم می‌زنیم تا محلول یکنواخت موردنظر تهیه شود.

2- درصد وزن ماده حل شونده در حلال

از آنجایی که حلال‌های به کار رفته در این تیمارها عموماً آب است و وزن مخصوص آب یک می‌باشد، بنابراین وقتی گفته می‌شود مثلاً محلول یک درصد نمک خوراکی یا سدیم کلرید تهیه شود، بایستی یک گرم نمک خوراکی را وزن کرده در ظرفی بریزیم سپس با افزودن تدریجی همراه با به هم‌زدن مخلوط، حجم آب را به 100 میلی لیتر برسانیم.

فراهم‌کردن شرایط موردنیاز برای انجام تیمار

شرایط اقلیمی مؤثر در تیمار بذر حبوبات

تیمار بذر حبوبات در شرایط مناسبی باید انجام شود. دمای محیط حدود 25- 20 درجه سانتی‌گراد برای انجام تیمار مناسب است. در دمای پایین‌تر از 20 درجه سانتی‌گراد تأثیر تیمار بذر به شدت کاهش می‌یابد. در دمای بیش از 25 درجه سانتی‌گراد هم انجام فعالیت مشکل می‌گردد. تیمار بهتر است در فضای محصور انجام گیرد یا اینکه جریان باد در حد وزش نسیم باشد. باد شدید از هر نوع که باشد انجام عملیات را با مشکل مواجه خواهد کرد. وجود نور کافی چه به صورت طبیعی یا به‌صورت مصنوعی برای انجام عملیات ضروری است. این ضرورت برای بذر یا برای تیمار نمی‌باشد بلکه برای فردی که می‌خواهد تیمار را انجام دهد می‌باشد. پس از انجام تیمار چنانچه امکان کاشت بذر فراهم نباشد، بذرهای تیمار شده را بایستی در محل خشک و نسبتاً خنک نگهداری نمود. بذرها همچنین باید از تابش مستقیم خورشید یا جریان شدید باد در امان باشند.

آماده‌کردن بذر حبوبات برای تیمار

بذرها باید برای انجام تیمار آماده شوند. به این ترتیب که ابتدا باید خالص، سالم و تمیز گردند. بنابراین هرنوع ناخالصی‌ها را باید از بذرها جدا نمود. پس از خالص‌نمودن بذر، بایستی انواع مناسب برای کاشت مثلاً بذرهای خیلی ریز، بذرهای شکسته یا بذرهای ناسالم را جدا نمود. بذر خالص و سالم را باید قبل از تیمار به خوبی تمیز کرد. برای تمیز کردن، بذرها را با آب کافی مورد شستشو قرار می‌دهند. پس از شستشو، بذر را در محل سایه می‌گسترانند تا رطوبت سطحی آن‌ها از بین رفته و به اصطلاح بذر خشک شود.

تیمار بذر

برخی از تیمارها برای شرایط گرم و خشک و بعضا شور کشور ما هر چند معمول نیست اما می‌تواند بسیار مطلوب و مفید باشد. اعمال این تیمارها به ویژه در قطعات کوچک و کاشت‌های دستی کاملاً شدنی و ضروری است. تحقیقات متعدد، کارآمدی و مطلوب‌بودن این روش‌ها را ثابت کرده است.

واحد یادگیری 3: ضد عفونی بذر

مقدمه

- آیا گیاهان هم بیمار می‌شوند؟ 
- آیا بذرها می‌توانند عامل انتقال بیماری‌ها باشند؟ 
- آیا تمام عوامل زیان‌آور، زنده هستند؟ 
- آیا می‌توان از دچارشدن گیاهان به برخی از عوامل زیان‌آور جلوگیری نمود؟ ‌

عوامل زیان‌آور متعددی بر گیاهان تأثیر می‌گذارند. برخی از این عوامل زیان‌آور از موجودات زنده می‌باشند که به نام کلی آفات و بیماری‌ها شناخته می‌شوند. هدف اصلی از ضدعفونی بذر، جلوگیری از تأثیر و گسترش برخی از عوامل بیماری‌زا و آفاتی است که در بذر یا خاک به سر می‌برند. با ضدعفونی همچنین درصد گیاهچه‌های سالم و قوی افزایش یافته و از کاهش عملکرد پیشگیری می‌گردد. معمولاً سموم ضدعفونی بذر دارای رنگ قرمز یا آبی هستند تا بذر ضدعفونی شده از بذر ضدعفونی نشده قابل تشخیص باشد.

استاندارد عملکرد

هنرجو پس از اتمام این واحد یادگیری، سموم مورد نیاز را آماده و بذر مصرفی را با وسایلی مانند بشکه گردان، یا زیرانداز و پارو با رعایت نکات ایمنی ضدعفونی نماید.

مفهوم سم و اهمیت آن

تولیدکنندگان محصولات زراعی باید برای پیشگیری از آسیب عوامل زیان‌آور، کارهای پیشگیرانه متعددی را انجام دهند.

برخی از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه عبارت‌اند از:

1- پیشگیری از ورود یا غیرفعال‌کردن عوامل زیان‌آور
2- کاشت انواع یا ارقام مقاوم (درصورت امکان)
3- کاهش یا کنترل جمعیت عوامل زیان‌آور

در این کتاب تنها به مورد اول پرداخته می‌شود. مورد 2 و 3 در پایه یازدهم درس مراقبت و نگهداری گیاهان زراعی» آمده است.

پیشگیری از ورود یا غیرفعال کردن عوامل زیان آور

رعایت اصول فنی و بهداشتی در فرایند تولید، جمع‌آوری، خرمن‌کوبی، بسته‌بندی، حمل‌ونقل و نگهداری محصول، تأثیر به سزایی در تولید بذر سالم دارد. این اقدامات باعث می‌شود از ورود عامل زیان‌آور به درون بذر تا حد زیادی پیشگیری گردد. با این حال ممکن است باز هم بذرهای آلوده هرچند به تعداد کم، پیدا شوند.

در این صورت باید مانع از فعال‌شدن آن شویم. در گذشته برای غیرفعال‌کردن عامل زیان‌آور در درون بذر از روش‌های گوناگونی استفاده می‌کردند. حرارت یا گرما‌دادن یکی از این روش‌ها بود. امروزه معمولی‌ترین و در عین حال علمی و فنی‌ترین روش، ضدعفونی بذرها با استفاده از سموم ضدعفونی بذر است. البته روش‌های دیگری هم برای غیرفعال‌کردن عوامل زیان‌آور درون بذر وجود دارد. مانند کاربرد روش الکترومغناطیسی که در آینده با آن‌ها آشنا خواهید شد.

ضدعفونی بذر

چنانچه گفته شد، بذر را برای جلوگیری از خسارت عوامل زیان‌آور، ضدعفونی می‌کنند. به عبارت دیگر، با عمل ضدعفونی مانع از رشد و توسعه عوامل بیماری‌زا و حشراتی می‌شویم که در خاک یا درون بذر زندگی می‌کنند. کنترل این عوامل باعث می‌شود که بذرها مرحله جوانه‌زنی را با موفقیت طی کنند و به خوبی مستقر شوند.

ضدعفونی بذر یکی از ساده‌ترین و در عین حال کم هزینه‌ترین و مؤثرترین روش پیشگیری از این‌گونه عوامل زیان‌آور است. ابداع این روش کمک بزرگی در تولید محصولات زراعی داشته است. امروزه تقریباً تمام بذرها قبل از کاشت با حداقل یک سم توصیه شده ضدعفونی می‌شوند. بذرهای گواهی شده، عموماً ضدعفونی شده هستند.

عملیات ضدعفونی بذر اغلب به دو روش انجام می‌شود:

سنتی

در این روش بذر در محل مناسبی ریخته و مواد ضدعفونی کننده توصیه‌شده را روی آن می‌ریزند سپس با وسایل دستی بذر و سم را مخلوط می‌کنند. این روش در سطح کم و یا متوسط امکان‌پذیر است.

نوع کمی پیشرفته این روش استفاده از بشکه‌های گردان می‌باشد. به این ترتیب که بذر و سم به نسبت توصیه‌شده داخل بشکه ریخته و با چرخش بشکه، اختلاط سم بهتر و ایمن‌تر انجام می‌شود.

مکانیزه:

در سطح زیاد از این روش استفاده می‌شود. این عملیات هم زمان با بوجاری و در دستگاه‌هایی که دارای قسمت ضدعفونی کننده بذر نیز باشند صورت می‌گیرد.

سم

بر حسب تعریف سم یا زهر، ماده‌ای است با منشأ زیستی (گیاهی یا حیوانی) یا شیمیایی (معدنی یا آلی) که از یک راه مشخص یا راه‌های گوناگون، در مقادیری معین باعث اختلال یا توقف فعل و انفعالات حیاتی بدن، به طورموقت یا دائم می‌شود.

مفهوم سم یک مفهوم کمی است. یعنی هر ماده‌ای که غلظت یا مقدار مصرف آن از حدی بگذرد می‌تواند سم تلقی شود. در حالی که در حد و اندازه توصیه شده، ممکن است غذا یا حتی دارو نامیده شود. با این حال ترکیبات خاصی با منشأ مختلف به عنوان سم ساخته شده و به فروش می‌رسند.

برخی از این سموم به‌طور خاصی برای ضدعفونی بذر گیاهان از جمله حبوبات توصیه شده‌اند. این سموم بر روی یک و یا تعدادی از عوامل عفونت‌زا مؤثر هستند. از سوی دیگر این سموم فقط زمانی مؤثر و مفید خواهند بود که با غلظت، روش و زمان توصیه شده به کار برده شوند.

در هر حال سم را بایستی به نسبت معین به بذر اضافه و به خوبی مخلوط کرد. معمولاً سموم را با رنگ‌هایی مخلوط می‌کنند تا بذرهای ضدعفونی شده مشخص باشند.

مشخصات مطلوب در مواد سمی مورد استفاده برای ضدعفونی بذر:

1- علیه میکروارگانیسم‌ها یا حشرات موردنظر بسیار مؤثر باشد.
2- برای گیاه غیرسمی باشد.
3- برای انسان و حیوانات سمیت بسیار کمی داشته باشد.
4- اثر سم در طول مدت ذخیره بذر باقی بماند.
5- به‌راحتی قابل استفاده باشد.
6- از نظر اقتصادی مقرون به صرفه باشد.

فراهم‌کردن سموم ضدعفونی کننده بذر

برای تهیه سموم دفع آفات نباتی از جمله سموم ضدعفونی به ترتیب زیر عمل کنید:

1- مشخص‌کردن نوع گیاه یا حبه‌ای که می‌خواهید کشت کنید.
2- مشخص‌کردن نوع رقم با هم فکری کارشناس اداره جهاد کشاورزی یا مراکز خدمات کشاورزی منطقه یا خبرگان محلی
3- مشاوره با کارشناس حفظ نباتات مدیریت جهاد کشاورزی منطقه جهت تعیین نوع و مقدار سم یا سموم
4- دریافت نسخه سم از کارشناس حفظ نباتات ادارات کشاورزی یا کلینیک‌های گیاه پزشکی مجاز منطقه

5- مراجعه به واحدهای مجاز فروش سموم دفع آفات نباتی
6- دقت در مجاز بودن فروشگاه

- فروشگاه باید دارای پروانه کسب در زمینه خدمات کشاورزی از اتحادیه صنفی مربوطه باشد.
- فروشنده باید مجوز فروش سموم از سازمان حفظ نباتات کشوری داشته باشد.
- فروشنده باید دارای مجوز فعالیت از سازمان نظام مهندسی کشاورزی استان مربوطه باشد.

7- قبل از خروج از فروشگاه بررسی کنید که:

- بسته یا قوطی سم سالم و دست نخورده باشد. 
- نام و مشخصات بسته سم با نسخه سم مطابقت داشته باشد. 
- تاریخ مصرف آن به پایان نرسیده باشد.

8- پس از ملاحظات فوق، سم و فاکتور فروش را تحویل بگیرید.

آماده‌کردن بذر برای ضدعفونی

بذرها قبل از ضدعفونی باید آماده گردند. برای آماده‌سازی بذر به ترتیب زیر عمل کنید:

1- بذرها را از هر نوع ناخالصی پاک کنید.
2- مقدار بذر مورد نیاز برای ضدعفونی را مشخص کنید.
3- در صورت امکان بذرها را مورد شستشو قرار دهید.
4- برحسب مقدار بذر و امکانات موجود، روش ضدعفونی را انتخاب کنید. (در انتخاب روش با هنرآموز خود مشورت کنید.)
5- متناسب با روش انتخابی، امکانات و تجهیزات مورد نیاز را فراهم کنید.

- در سطح کوچک، مخلوط‌کردن سم با بذر، داخل یک تشت یا روی زمین با گستراندن یک زیرانداز، انجام‌پذیر است.
- در مقادیر متوسط، از بشکه ضدعفونی استفاده می‌شود.
- در سطح وسیع و مقادیر زیاد، از دستگاه‌های خودکار استفاده می‌شود.

6- محل و زمان ضدعفونی را با مشورت هنرآموز خود مشخص کنید.

کارشناس برای ضدعفونی بذر لوبیا در مقابل بیماری مرگ گیاهچه، سم تیابندازول (تکنو) به غلظت 2 در هزار را توصیه کرده است. بر روی پاکت سم نوشته شده است 60٪ wp چنانچه مقدار بذر مورد مصرف 120 کیلوگرم باشد، مقدار ماده سمی موردنیاز را تعیین کنید.

«wp1» به معنی پودر قابل تعلیق در آب است. یعنی ذرات سم به صورت یکنواخت در حلال که آب باشد، معلق می‌گردد. 60% نشانگر مقدار ماده مؤثره سم می‌باشد و 40% دیگر، مواد همراه می‌باشد.

چون دز یا غلظت توصیه شده 2 در هزار می‌باشد، مشخص می‌کند که برای 1000 کیلوگرم بذر 2 کیلوگرم سم لازم است. حال باید مشخص کنیم برای 120 کیلوگرم بذر چقدر ماده سمی لازم است؟

اگر ماده سمی 100% مؤثر بود. همان 240 گرم را برداشت می‌کردیم در حالی که 60 درصد آن ماده مؤثره است.

مقدار سم بر حسب ماده مؤثره = نسبت مقدار ماده سم به نسبت ماده مؤثره ضربدر 100 

$\frac{{240}}{{60}} \times 100 = 400$ گرم

با آماده‌شدن ماده ضدعفونی، بذر و شرایط محل ضدعفونی، اقدام به انجام ضدعفونی بذر به ترتیب زیر کنید:

1- لباس مناسب کار پوشیده و به تجهیزات ایمنی فردی به ویژه دستکش و ماسک دهانی مجهز شوید.
2- ابزار، وسایل و مواد موردنیاز را تحویل بگیرید. (سم، بذر، زیرانداز یا بشکه ضدعفونی، بیل یا بیلچه)
3- هر گروه بذر مورد نیاز خود را تعیین و تحویل بگیرد.
4- متناسب با مقدار بذر، سم توصیه شده را آماده و وزن کنید.
5- زیرانداز را در محل مناسب پهن کنید. (بشکه ضدعفونی را آماده کنید) و بذرها را روی زیرانداز یا درون بشکه بریزید.
6- با افزودن یا اسپری مقداری آب، بذرها را کمی مرطوب کنید.
7- سم توزین شده را به آن اضافه کنید.
8- درصورت استفاده از زیرانداز با وسایل مناسب (بیل یا بیلچه)، به خوبی بذر و سم را با هم مخلوط کنید.
9- پس از پایان عملیات ضدعفونی، بذرها را در کیسه مناسب بریزید.
10- ابزار و وسایل را تمیز کرده و تحویل دهید. (دقت کنید فاضلاب ناشی از شستشوی ابزار و وسایل وارد آب جاری یا منابع آبی نشود.)
11- گزارشی از مراحل انجام کار به هنرآموز خود تحویل دهید.

واحد یادگیری 4: تلقیح بذر

مقدمه

- آیا با واژه همزیستی آشنایی دارید؟ 
- آیا همزیستی بین دو موجود همیشه مثبت است؟ یعنی هر دو موجود از این همزیستی سود می‌برند؟ 
- آیا می‌توانید به نمونه‌هایی از همزیستی بین گیاهان و جانوران اشاره کنید؟ 
- آیا می‌دانید در اثر همزیستی برخی گیاهان با بعضی از باکتری‌ها، مقدار زیادی نیتروژن در خاک تثبیت می‌شود؟ 

برخی از گیاهان از جمله حبوبات این توانایی را دارند که با بعضی از موجودات زنده مانند باکتری‌ها همزیست شوند. در اثر این همزیستی گره‌هایی روی ریشه‌ها تشکیل می‌شود. اگر این گره‌ها را بشکافید رنگ صورتی آن‌ها را مشاهده می‌کنید. این همزیستی باعث می‌شود که گیاهان به کمک باکتری‌ها، مقدار زیادی نیتروژن موجود در هوای خاک را جذب کنند. مقدار جذب و تثبیت نیتروژن در این فرایند برحسب نوع گیاه، نوع باکتری و شرایط محیطی حدود 30- 200 کیلوگرم در هکتار می‌رسد. به این ترتیب نیتروژن هوا که در حالت معمولی غیرقابل استفاده برای گیاهان است، بدون ایجاد آلودگی زیست محیطی در اختیار گیاهان قرار می‌گیرد. این روش نقش بسیار مهمی در افزایش حاصلخیزی خاک، صرفه‌جویی اقتصادی و حفظ محیط زیست دارد.

استاندارد عملکرد

هنرجو پس از اتمام این واحد یادگیری، مواد تلقیح‌کننده موردنیاز را تهیه و آماده کرده و با بذر آماده شده، با وسایلی مانند بشکه گردان، یا زیرانداز و پارو، در شرایط مناسب و با رعایت نکات ایمنی تلقیح می‌نماید.

ضرورت تلقیح بذر

منظور از تلقیح بذر، مخلوط یا آغشته‌کردن بذر، با یک یا چند ماده است. این مواد یا ترکیبات، همراه خود موجودات زنده‌ریزی از انواع قارچ‌ها یا باکتری‌ها دارند که می‌توانند با بذر زندگی همزیستی داشته باشند.

همزیستی به زندگی دو یاچند موجود زنده مختلف در یک رابطۀ تأثیرگذار و در بیشتر موارد دراز مدت را می‌گویند.

همزیستی گیاه با موجودات سازگار باعث افزایش یا تقویت توان گیاه در جذب مواد و رشد و نمو آن می‌شود. همچنین با این همزیستی، قدرت رقابت گیاه با برخی از عوامل نامساعد و بیماری‌ها افزایش می‌یابد.

برای تأمین موادغذایی گیاهان، از مواد گوناگونی همچون کودهای آلی،کودهای شیمیایی و کودهای زیستی (بیولوژیک) می‌توان استفاده کرد. کودهای زیستی به مواد حاصلخیز کننده‌هایی گفته می‌شود که دارای تعداد کافی از یک یا چندگونه ارگانیسم‌های مفید خاکزی باشند این موجودات زنده بسیار کوچک، روی ترکیبات یا مواد نگهدارنده مناسبی عرضه می‌شوند. کودهای زیستی را به‌صورت تلقیح با بذر، ترکیب با خاک و یا همراه با کودهای آلی (کمپوست) مصرف می‌کنند.

بروز مشکلات و گاهی فجایع زیست محیطی ناشی از مصرف بی‌رویه کودهای شیمیایی و نیز توجه به قابلیت‌های ذاتی بسیار جالب و متنوع موجودات خاکزی و به ویژه میکروارگانیسم‌ها، موجب شده که یکی از مهم‌ترین و کاربردی‌ترین زمینه‌های مورد پژوهش در مطالعات علمی روز، تلاش برای تولید کودهای زیستی باشد.

استفاده از پتانسیل میکروارگانیسم‌ها، توجه به بهبود کیفیت خاک، رعایت بهداشت و ایمنی محیط زیست و توجه ویژه به سلامت مصرف‌کنندگان محصولات کشاورزی، از نقاط قوت استفاده از کودهای زیستی می‌باشد.

یکی از انواع کودهای بیولوژیک، مایه تلقیح ریزوبیوم است. ریزوبیوم یک نوع باکتری است که با ریشه برخی از گیاهان مانند: یونجه، شبدر و بسیاری از حبوبات همزیست می‌شود. در اثر این همزیستی گیاه میزبان قادر می‌شود که نیتروژن موجود در هوا را جذب کرده و در گره‌‌هایی که روی ریشه به وجود می‌آید، ذخیره کند. به این عمل تثبیت نیتروژن گفته می‌شود. بخشی از این نیتروژن، در همان سال مورد مصرف گیاه قرار می‌گیرد. بخش بزرگی از آن در خاک ذخیره می‌شود. گیاهان کاشته شده در سال‌های بعد می‌توانند نیتروژن مورد نیاز خود را، از این منبع تأمین کنند.

تهیه مواد تلقیح‌کننده بذر:

مواد تلقیح کننده بذر گیاهان مختلف از جمله حبوبات، اغلب به صورت پودر و مایع در بازار وجود دارند. در تهیه و آماده سازی آن به ترتیب زیر عمل کنید:
1- تعیین نوع ماده تلقیح کننده
2- تعیین مراکز معتبر عرضه این محصولات: در این مورد علاوه بر مشاوره با کارشناسان و کاربران موفق، می‌توانید در اینترنت نیز جستجو کنید.
3- مراجعه به مراکز فروش یا ثبت سفارش خرید به صورت مجازی برای خرید مشروط کالا.

4- همراه با بسته کودی، در صورت نیاز ماده چسباننده همراه آن را از فروشنده درخواست کنید.
5- بسته را در محل مناسب طبق دستورالعمل روی آن، تا زمان مصرف نگهداری کنید.

کودهای زیستی را برحسب نوع می‌توان به صورت بذرمال، مصرف در خاک یا محلول‌پاشی روی اندام‌های گیاهی یا اینکه همراه با آب آبیاری مصرف کرد. ما در اینجا فقط روش بذر مال را تشریح می‌کنیم و سایر روش‌ها در سال‌های آینده مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

بذر مال کردن روشی از مصرف کود است. در این روش کود به صورت پودر یا به صورت محلول به سطح بذر مالیده یا افزوده می‌شود. روش انجام کار با توجه به مقدار بذر و نوع مواد تلقیح کننده ممکن است به یکی از روش‌های زیر انجام پذیرد.